فوتبال - محمدمعماري: زماني که مذهب در بافت کاتوليک مسيحي از بام کليساي قرون وسطي به زير کشيده شد، عقل هيمنه‌اي مقتدر يافت تا جايي که در گزاره دووجهي هگل «عقلانيت» و «عينيت» ملازم هم قرار گرفت: هر چيز که عقلاني است واقعي است و هر چيز که واقعي است عقلاني است.

مدرنيته‌اي که اسطوره‌ها را به بايگاني تاريخ فرستاد و به وساطت تيغ عقلانيت پوزيتيويستي از هر آنچه که ساحت عقل آن را ناقابل مي‌شمرد، افسون زدايي کرد تا در تفسير رياضي وار جهان، نخوت عقل را در سيماي علم متجلي سازد تا تا آن جا که نيوتون با اتکا به روابط مکانيک وار رياضياتش طلب کند که ابتداي جهان را به او بدهند تا او انتهاي آن را نشان دهد، بدين سان انسان در مرکز عالم قرار گرفت.

« مرگ خدا» نيز مانيفست چنين نظامي بود که غول ويرانگر فلسفه غرب ازآن دم زد. اما زلزله‌هاي بنياد شکن تفکر،ساختمان عظيم مدرنيته را مصون از آسيب نگه نداشت.وقتي کپرنيک در فيزيک،داروين در زيست‌شناسي و فرويد در روان‌شناسي اعلام کردند که نه زمين مرکز عالم است و نه انسان مختار و کامل،زمينه‌اي آماده شد تا ظهور مکانيک کوانتوم تمام گردن‌کشي‌هاي مدرنيته را به زير کشد.

هنگامي که قطعيت مکانيک کلاسيک در مقياس جهان کوانتوم، مبدل به عدم قطعيت شد و مکانيک آماري تنها صحبت از احتمال کرد، عقلانيت علمي انسان به ناچار معترف به محدوديت خود شد. هر چند آينشتين بر شالوده کوانتوم مکانيک معترض شد و عدم باور خويش به «خدايي که تاس مي‌اندازد» را بيان کرد، اما همچنان جهان کوانتوم بر مبناي معادله احتمالْ محور شرودينگر استوار ماند.

بدين سان علم نيز از بام جهان به زير کشيده شد. مرگ خداي نيچه اين بار و در قرن بيستم نه تنها مذهب و ايدئولوﮊي‌هايي نظير مارکسيسم را تداعي مي‌کرد، بلکه علم را نيز شامل شد.ظهور فيلسوفان پسامدرن آخرين تير بر پيکره شالوده مدرنيته بود: مثله شدن عقل.

پيامد حمله متفکران پست‌مدرن غرب(به فرماندهي فرانسه)بود.زماني که ليوتار عصر پايان فراروايت‌ها را اعلام کرد، مذهب،ايدئولوژي و اسطوره که جهان ماقبل مدرن را افسون کرده بود و بدان معنا بخشيده بود و اينک به دست مدرنيته خلع سلاح شده بود، علم و تکنيک را نيز به عنوان فراروايت‌هايي مدرن در کنار خود در حاشيه تاريخ ديد.بدين سان جهان به تعبير داريوش شايگان از تمام نمادهاي کيهاني که به آن شکوه و سحر مي‌بخشيد تخليه گرديد. اين تخليه نمادها خلأ عظيمي آفريد که انسان پست‌مدرن در آن رها گرديد.

تأکيد بر چندگانگي فرهنگي و نفي مرکزيت ذهن سوبژکتيو انسان غربي و همسطح سازي ارزش‌ها که محصولات تفکر پست‌مدرن بودند، بستري آماده ساخت براي زايش و رويش خرده‌فرهنگ‌ها و پديدارهايي که از نو به جهان معنا مي‌بخشيدند.

مذاهب و آيين‌هايي که در کنار اديان توحيدي روز به روز در گوشه و کنار جهان قارچ گونه مي‌رويندو مکتب‌هاي معنوي و تارک دنيا که در قالب تمدن مدرن ظهور مي‌کند، پيامد طبيعي چنين فرآيندي است.اما در کنار همه اين پديده‌ها که جهان بزک زدوده مدرن را ديگر باز افسون زده مي‌کند، پديده‌اي منحصر به فرد ظهور کرده است که به تنهايي جهاني نو از معاني را خلق کرده است: فوتبال.

فوتبال اين محصول عقل ابزاري مدرن که عمر مفيد آن هنوز به يک قرن نيز نرسيده است، هيمنه‌اي حيرت انگيز يافته است.ورزشي ذاتا ساده و جذاب که اکنون تبديل به پديده‌اي پيچيده،چند وجهي، مبهم و تودرتو شده است.

شکي نيست که ديگر اکنون فوتبال تنها يک ورزش صرف نيست، بلکه رويدادي است چند وجهي که هر وجه آن شمايلي متفاوت و متمايز دارد.زيبايي شناسي منحصر به فرد فوتبال که در رقص توپ گرد بر روي چمن سبز توسط اعجوبه‌هاي فوتبال مينياتوري جهان خلق مي‌شود، وجهي هنري و دراماتيک به آن بخشيده است.فوتبال اگر چه جايگاهي در بين هنرهاي هفت گانه عالم ندارد، اما آنچنان مملو از نمايش‌ها و حرکات است که يقينا به لحاظ شناسه‌هاي زيبايي شناسي، آن را نازل‌تر از ديگر اقسام هنري (حداقل برخي از آنها) قرار نمي‌دهد.

فوتبال اما در جهان کنوني، صنعتي عظيم نيز به حساب مي‌آيد.صنعتي با وجوه و شاخه‌هاي مختلف که ثروتي کلان را به خود اختصاص داده است.رقم‌هاي ميلياردي که هر ساله از سوي باشگاه‌هاي متمول اروپايي رد و بدل مي‌شود و سود سرشاري که اين باشگاه‌ها از قبل سرمايه گذاري در فوتبال به دست مي‌آورند چنين مدعايي را اثبات مي‌کند.

در کنار اين مسأله، فوتبال يکي از عالي ترين مظاهر استفاده از علوم مدرن نيز به حساب مي‌آيد.كدام پديده در عالم همانند فوتبال مجمع علوم مختلف بوده است: پزشکي در چند شاخه مهم آن، روان‌شناسي، جامعه‌شناسي، علوم ورزشي، علم تغذيه، بيومکانيک، آمار، تبليغات، علوم رسانه‌اي و ....

البته ناگفته پيداست که فوتبال به عنوان پديده‌اي جهان شمول بنا به موقعيت جغرافيايي و زماني کشورها توان بهره برداري از اين علوم را دارند که نتيجتا کشورهاي پيشرفته اروپايي بيشترين سهم را از اين رهاورد مي‌برند.

اما اين موارد تنها مشخصه‌هاي عيان و برجسته فوتبال است.در زير لايه‌هاي فوتبال، فاکتورهايي نهفته است که رويکرد به اين پديده ارزش و اعتبار آنها را آشکار خواهد ساخت.فوتبال در کنار تمام بهره مندي‌هايش از علم و صنعت مدرن، به سان فرزند ناخلف مدرنيته همچون اسطوره‌اي عمل مي‌کند که جهان را دوباره مسحور مي‌سازد.

قواعد و قوانين صلب و قائم به عقلانيت مدرنيته در ساحت فوتبال به تعليق در مي‌آيند.در جهان مدرني که آيين‌هاي معنوي و مذهبي به حوزه فرديت انسان مدرن منتقل شده است و عرصه عمومي خالي از نشانگاه معنوي گرديده است، بينندگان ميلياردي نخستين فينال جام جهاني هزاره جديد، شاهد مناجات و آيين قدسي طلايي پوشان برزيل مي‌شوند که در ورزشگاه مخلوق تکنيک مدرن توکيو،گويي اسطوره‌ها را از بطن تاريخ به عرصه حال منتقل مي‌کنند.

وقتي دروازه بان برزيل پس از قهرماني جهان،دقايق بسياري دست به سوي آسمان روي خط دروازه مي‌ايستد، قرن بيست و يکم باور مي‌کند که فوتبال حامل پيام‌هايي از اندرون تاريخ معنوي جهان است آن چنانکه استاديوم باشکوه روزنبال لس آنجلس نيز در دهه پاياني قرن بيست و يکم پيشتر چنين نداهايي را شنيده بود.

اگر اخلاق در منظومه فکري مدرنيته، شالوده‌اي منسجم مي‌يابد، فوتبال به سان پديده‌اي شالوده شکن ظاهر مي‌شود که تعليق امر اخلاقي را موجب مي‌گردد. اگر قانون، روح مدرنيته است و هر عملي خلاف قانون در قاموس مدرنيته کنشي غيراخلاقي محسوب مي‌شود، اما به يکباره اين هيمنه به دست فوتبال ويران مي‌شود.

هنگامي که مارادونا با دست (و بر خلاف قوانين فوتبال) در جام جهاني 86 توپ را وارد دروازه انگلستان مي‌کند نه تنها عملش تقبيح نمي‌شود، بلکه به صفت «دست خدا»نيز مفتخر مي‌شود؛ صفتي که در شالوده مدرنيته قاعدتا مي‌بايست دست شيطان ناميده مي‌شد، اما گويي فوتبال خود اسطوره‌اي مستقل است با قواعد و اخلاقياتي منحصر به فرد.

فوتبال اگرچه مولود مدرنيته است و ابداع آن چه از نظر تاريخي و چه از ديدگاه فلسفي، قرابتي با تفکر پست‌مدرن نداشت و قبل‌تر از طرح مباحث پست‌مدرنيته پا به عرصه وجود گذاشته بود، اما با ظهور امواج پست‌مدرنيته خود را به عنوان پديداري الگوگونه براي پارادايم پست‌مدرنيته شناساند.براي درک بهتر اين مدعا کافي است به چند نمونه از قرابت‌هاي فوتبال با تفکر و زندگي پست‌مدرن اشاره کنيم.

البته ورود به اين بحث همچون تمامي مباحثي که حول مسأله پست‌مدرنيته صورت مي‌گيرد با يک مشکل ذاتي مواجه است و آن ارائه تعريف و تبيين مفهوم پست‌مدرنيته و يا ديگر مشتقات آن(پست‌مدرنيسم،پست‌مدرنيزاسيون) است.نگاهي به تاريخ اين مفاهيم و تعاريفي که از آنها به دست داده شده است، خود، گواهي خواهد داد که ارائه تعريفي سرراست و همه جانبه که بتواند کل برداشت‌ها و مقاصد مربوط به اين مفهوم را دربر بگيرد، امري غيرممکن است؛ چرا که مصاديقي که از اين واﮊگان استنتاج شده است، الزاما همسو نبوده و حتي در برخي موارد در تناقض با هم نيز بوده است.

بنابراين براي ورود به اين بحث لازم است کلياتي از مشخصه‌هاي مورد توافق انديشمندان پست‌مدرن را که قائل به حضور ذات آن در هويت پست‌مدرنيته هستند در نظر بگيريم و نسبت آن رابا مقوله فوتبال تذكر دهيم.آنچه که در اين مقال بررسي خواهد شد در سه محور کلي اقتصادي(با محوريت سرمايه داري پست‌مدرن) فرهنگي(با محوريت سبک زندگي در پسامدرنيته) و جهاني شدن طبقه بندي شده است.

البته همان طور که ذات پست‌مدرنيته ايجاب مي‌کند، مرزهاي اين حوزه‌ها به هچ عنوان قابل تفکيک نيستند و عملا مباحثي اشتراکي و در هم تنيده دارد.

بعد اقتصادي

آنچه که سرمايه داري آزاد مبتني بر اصالت مصرف به عنوان الگوي اقتصادي مدرنيته مطرح مي‌کند، در سيستم اقتصادي پست‌مدرنيته به شکلي راديکال‌تر بروز مي‌کند.نقدي که مارکس به الگوي سرمايه داري ليبرال وارد مي‌آورد، (انسان کارگر) در کالبد ابژه(کالاـ خدمات) در اين نظام بود که در نهايت باعث از خود بيگانگي و ابژه شدن کارگر مي‌گرديد.

اگر چه نظام توليد حاکم بر اقتصاد مدرن در دوران پست‌مدرنيته تغيير مي‌کند، اما اين تغير در جهت راديکال شدن الگوي مصرف پيش مي‌رود نه در در سوي پيشگيري از جريان ابژکتيويزاسيون سوﮊه انساني.در الگوي اقتصاد پست‌مدرن نه تنها ايدئولوﮊي مصرف گرايي فربه‌تر مي‌شود، بلکه صورت و شيوه آن نيز پيچيده‌تر و گسترده‌تر مي‌گردد.

اگر بنا به نظر مارکس در نظام سرمايه داري شخص در مقام کالاي مادي(خروجي باکس خط توليد) نگريسته مي‌شود و نظام سرمايه داري صرفا در جايگاه شي به شخص برخورد مي‌کند، در سيستم اقتصادي پست‌مدرن اين شکل استحاله تفاوتي ماهوي مي‌يابد؛ چرا که (به تعبير اسکات لش) روند توليد از شکل متداول و قديم خود که در فرم توليد کالاهايي مادي و ملموس بودند به سمت توليد نشانه‌ها،تصاوير و عناصر بصري که به شدت وامدار شناسه‌هاي زيبا‌شناختي هستند پيش مي‌روند.

ازهمين منظر است که در بعد فرهنگي پست‌مدرنيته شاهد هستيم که صحبت از «تصوير واقعيت» مي‌شود نه خود واقعيت و در حقيقت کالبد مجازي سازي که به عنوان نهادي زيربنايي در شاکله پست‌مدرنيته مطرح مي‌گردد، خود، بر مبناي تصاوير بنا مي‌شود.در چنين سيستمي فوتبال به عنوان پديداري که چنين فاکتورهايي را در خود به شکلي عنان گسيخته در اختيار دارد به عنوان الگويي از سرمايه داري پست‌مدرن شناخته مي‌شود.

بازيکنان فوتبال به عنوان عناصر مرکزي اين ورزش در سيستم نقل و انتقال بازيکنان بين باشگاه‌ها دقيقا به عنوان يک کالا خريد و فروش مي‌شوند.ضمن در نظر گرفتن اين نکته که اين بازيکنان دقيقا به عنوان يک ماشين در خدمت نظام باشگاه قرار مي‌گيرند ساعت خواب و بيداري،زمان،نوع و مقدار تغذيه و حتي روابط خصوصي و زناشويي بازيکنان کاملا زير نظر باشگاه است.

بايد اين را نيز در نظر داشت که علت انتقال اين بازيکنان از باشگاهي به باشگاه ديگر صرفا بر مبناي توانايي‌هاي ورزشي آنان صورت نمي‌گيرد.از آنجا که در نظام پست‌مدرن مولفه‌هاي زيباشناختي ارزش و اعتبار کالا را تعيين مي‌کند، بنابراين چنين فرمولي به سيستم سرمايه‌داري باشگاه‌هاي فوتبال نيز تسري مي‌يابد.

نتيجه طبيعي چنين بينشي آن است که باعث مي‌شود باشگاه ثروتمند رئال مادريد در انتخاب بين «رونادينيو» و«ديويد بکهام» از فوق ستاره برزيلي زشت روي بگذرد و تن به خريد ستاره موطلايي منچستري‌ها بدهد، چرا که منطق سرمايه داري نوين پست‌مدرن ايجاب مي‌کند براي اينکه پيراهن و ديگر اقلام باشگاه بهتر به فروش برسد و باشگاه را بيشتر منتفع سازد بازيکني استخدام شود که بتواند با جذابيت‌هاي پيدا و پنهان خود سيگنال‌هاي مناسبي را به مصرف کنندگان ارسال کند.

در چنين سيستمي بازيکناني مورد توجه قرار خواهند گرفت که قدرت تبليغات و جذابيت‌هاي ظاهري بيشتري داشته باشند.ديويد بکهام که حتي خواننده بودن همسرش(ويکتوريا آدامز) نيز به اين فرآيند کمک مي‌کند، ايده‌آل‌ترين گزينه‌ها براي چنين نظامي است، حتي اگر در چهارچوب زمين سبز کارايي چند دهم «رونالدينيو»ي سيه‌چرده نيز نداشته باشد.

بعد فرهنگي

در اين بخش سبک زندگي در دوران پست‌مدرنيته را به عنوان مدخل بحث پيش خواهيم گرفت.مدرنيته با اسطوره‌زدايي و خالي کردن جهان از نمادهاي قدسي و معنوي و جايگزين کردن اين نشانه‌ها با ابزار تکنيک،رنجي جانفرسا را با بيگانه کردن بشر از محيط پيرامون بر انسان مدرن تحميل کرد.

فرويد به عنوان روانکاوي انسان شناس در جست وجو براي رهايي بشر از اين ناخرسندي‌هاي تمدن، مسکن‌هايي را تجويز مي‌کند.گريز او از مذهب، بديل‌هايي چون الکل، مواد مخدر،حکمت شخصي و سرگرمي را به عنوان راه‌هايي براي فراموشي آلام انسان پيشنهاد مي‌کند.

در دوران پست‌مدرنيته نسخه سرگرمي (entertainment) يکي از مرکزي ترين مسکن‌ها براي تسکين درد و رنج بشري به حساب مي‌آيد.ماهيت ابزار و پديده‌هاي سرگرم کننده، انحراف ذهن از موضوعاتي است که تأمل در باره آنها باعث اضطراب و تشويش مي‌گردد.

هر چقدر ابعاد و نوع دردهاي بشري پيچيده‌تر باشد، به تبع،آن نوع سرگرمي‌هاي لازم براي تسکين آنها نيز پيچيده‌تر خواهد بود.فوتبال با دارا بودن مشخصه‌هايي منحصر به فرد به عنوان يک سرگرمي جهاني و بي رقيب يک گريزگاه ايده آل براي گريز انسان پست‌مدرن از دامان آلام خويش است.

هيجان، فاکتور بنياديني است که فوتبال را از ديگر اقسام تفريحي و سرگرم کننده متمايز مي‌سازد. پيش‌بيني ‌ناپذير بودن فوتبال، محوري‌ترين مولفه براي هيجان بخشيدن به اين روش است؛پارامتري که خود در جامعه پست‌مدرن به عنوان رکني بنيادين شناخته مي‌شود.

چنين هيجاني که در اثر فاکتور «پيش بيني ناپذير بودن» و «محتمل بودن» وقوع هر نتيجه‌اي براي بيننده تلويزيوني يا تماشاگر حاضر در ورزشگاه عارض مي‌شود، براي انساني که به علت استحاله در درون نظام توليد سرمايه داري، تبديل به ماشيني با کارکرد يکنواخت گرديده است، جذابيتي بي نظير دارد.

هيجاني که به تماشاگر فوتبال دست مي‌دهد، وقتي مثلا در فينال ليگ باشگاه‌هاي اروپا مي‌بيند که در وقت‌هاي تلف شده و در عرض کمتر از يک دقيقه سيماي قهرمان عوض مي‌شود و جام از دست مونيخي‌ها به منچستري‌ها مي‌رسد، قابل قياس با هيچ پديده جذاب و هيجان بخش سرگرم کننده‌اي در جهان نيست.

از اين منظر فوتبال قابل قياس با هيچ يک از پديده‌هاي سرگرم کننده قدرتمند نظير سينما،تلويزيون،موسيقي،ويدئو کليپ و حتي ديگر شاخه‌هاي ورزشي پرطرفدار نيست.

چنين ويژگي‌هايي است که باعث مي‌گردد حتي برجسته‌ترين روشنفکران و متفکران جهان نيز به اين پديده رويکردي متفاوت داشته باشند.شايد کمتر فيلسوف يا نظريه‌پردازي را بتوان مثال زد که نسبت به اين رويداد تکرار شونده ولي غيريکنواخت ورزشي جهان بي تفاوت باشند.

وقتي ميشل فوکو، در مقام نظريه پردازي پست‌مدرن، فوتبال را به عنوان انگاره‌اي فمنيستي در تحليل ساختار قدرت معرفي مي‌کند که قوانين آن محدود کننده قدرت مردان است، مي‌توان قدرت اين ورزش را حتي در عالي ترين سطوح تفکري معاصر به عينه مشاهده کرد.

حتي اگر از منظر تحليل ويتگنشتايني به فوتبال نيز نگاه کنيم، آن را به مثابه يک بازي زباني متمايز در نظر خواهيم آورد؛ آنچه که در فوتبال حاکم است زبان نشانه‌هاست.کل قوانين داوري فوتبال بر اساس نشانه‌ها استوار گرديده است.

از اين جهت نيز فوتبال هماهنگي جالبي با تفکر پست‌مدرن دارد که در آن نشانه‌ها کارکردي گسترده دارند.گذشته از تمامي اين رويکردها و به عنوان شاخصه‌اي منحصر به فرد،فوتبال تکه‌اي بزرگ از پازل هويتي در هم پاشيده و به تعبير شايگان چهل تکه انسان عصر حاضر است.

اگر شاخصه‌هاي سنتي هويت نظير فرديت وزبان و نژاد در دوره پست‌مدرنيته قوام پيشين خود را از دست داده اند، وابستگي و تعلق به يک تيم فوتبال هويتي متمايز را براي افراد تدارک مي‌بيند.اينکه شخص طرفدار کدام تيم فوتبال است در جهان پست‌مدرن بخش مهمي از شاخصه‌هاي هويتي و شخصيتي افراد را تشکيل مي‌دهد.

جهاني شدن

پديدار پيچيده و چند بعدي« جهاني شدن »که با رسانه‌اي شدن جهان امروز امري غير قابل برگشت و اجتناب‌ناپذير است، يکي از بنيادهاي پارادايم پست‌مدرنيته است که آن را از به جهان مدرن متمايز مي‌سازد.

جهاني شدن واقعيتي است که در آن الگوها و حوزه‌هاي مختلف حيات بشري با هم تلاقي مي‌کنند.جهاني شدن از معدود پديدارهايي است که هر سه حوزه سياست،اقتصاد و فرهنگ در آن نقشي تعيين کننده ايفا مي‌کنند.

اگر در جهان مدرن مفهوم «دولت ملت» انگاره‌اي مرکزي در شاکله هويتي شهروندان جوامع به حساب مي‌آمد، در دوره پست‌مدرنيته اين مفهوم در تقابل با پديده جهاني شدن دچار چالشي عميق گرديده است.در بعد اقتصادي گسترش سريع شرکت‌هاي چند مليتي و فراملي که در آن مفهوم دولت ملت چندان محلي از اعراب ندارد وجه اقتصادي جهاني شدن را صورت مي‌بخشد.

نگاهي به موقعيت باشگاه‌هاي فوتبال در جهان نشان مي‌دهد که چنين روندي در فوتبال به صورت ملموس قابل شناسايي است.زماني که در اوسط دهه نود قانون «بوسمن» وارد ساختار قوانين فوتبال اروپا شد، جهاني شدن درعالي ترين شکل ممکن در باشگاه‌هاي فوتبال اروپاي نمود پيدا کرد.

وقتي هر نوع قيد و شرط از پاي باشگاه‌هاي اروپايي براي جذب بازيکنان خارجي برداشته شد، بسياري از باشگاه‌هاي ثروتمند اروپايي با در اختيار گرفتن نخبگان فوتبال پنج قاره جهان تبديل به باشگاه‌هاي فراملي و چند مليتي شدند.وقتي آرسنال يکي از قطب‌هاي فوتبال بريتانيا در قلب لندن بدون حتي يک بازيکن انگليسي وارد زمين مي‌شود و يا رئال مادريد، ميلان و چلسي و چند باشگاه ديگر دنيا در رختکن خود انواع فرهنگ‌ها را که بازيکنان محيط‌هاي مختلف دنيا آن را نمايندگي مي‌کنند، در هم ادغام مي‌کنند، جهاني شدن نمودي عيني مي‌يابد.

از آن جا که فوتبال خود زباني مستقل و منحصر به فرد دارد اين همگوني شتابي افزون‌تر مي‌گيرد. با توجه به اينکه فوتبال در دنياي امروز بدون در نظر گرفتن نقش رسانه‌ها در آن اصلا قابل تصور نيست و عملا تلويزيون عرصه جهاني کردن فوتبال محسوب مي‌شود، بنابراين بر اين اساس، جهاني شدن فوتبال در قالب جريان پست‌مدرنيزاسيون روندي منطقي محسوب مي‌شود.

آنچه که در اين نوشتار بررسي شد تنها بخش‌هايي کلي و تيتر وار از نقش فوتبال در جهان کنوني بود.ناگفته پيداست که دامنه و کارکرد فوتبال در دنياي امروز چنان گسترده و عميق است که ده‌ها نوشتار نظير اين نيز نمي‌تواند عمق و اهميت موضوع را نشان دهد.

فوتبال اين ورزش ذاتا ساده در جهان به غايت پيچيده امروز چنان اهميتي يافته است که تصور جهان بدون آن را غير ممکن ساخته است.کافي است تنها در اين مسأله تأمل کنيم که چرا رويارويي دو تيم درجه سوم در مقياس فوتبال جهان(ايران و آمريکا)در جام جهاني 98 تبديل به« بازي قرن» مي‌شود.

فوتبال الزاما آن چيزي نيست که به نظر مي‌رسد.ايهام و ابهام، ذات فوتبال است.پس بي‌مناسبت نيست که فوتبال را«اسطوره پست‌مدرن» بناميم.

منبع: ویژه نامه جام جهانی2006همشهری انلاین-خردادوتیر1385